مطالعات اسلامی نوین در بستر مدرنیته

مطالعات اسلامی نوین در بستر مدرنیته

معاد جسمانی در حکمت اسلامی و مسئله ذهن–بدن در فلسفه معاصر؛ تحلیل و پاسخ به شبهات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
طلبه سطح2، مدرسه علمیه الزهرا(سلام الله علیها) ـ شهرستان صحنه
چکیده
معاد جسمانی یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های الهیات اسلامی است که همواره با پرسش‌های فلسفی درباره چگونگی بازگشت بدن و حفظ هویت شخصی انسان همراه بوده است. در دوره معاصر، طرح مسئله ذهنبدن در فلسفه جدید این پرسش‌ها را به شکلی تازه بازتولید کرده و چالش‌هایی درباره امکان بازسازی بدن، استمرار آگاهی و رابطه نفس و جسم در حیات پس از مرگ مطرح ساخته است. بیان مسئله این پژوهش بر این محور استوار است که چگونه می‌توان آموزه معاد جسمانی را با توجه به مباحث فلسفی مربوط به هویت شخصی و مسئله ذهنبدن تبیین کرد و در عین حال به شبهات مطرح در این حوزه پاسخ داد.هدف این تحقیق، تحلیل مفهومی و فلسفی معاد جسمانی در چارچوب حکمت اسلامی و بررسی نسبت آن با مسئله ذهنبدن در فلسفه معاصر است. در این راستا، پژوهش می‌کوشد نشان دهد که چگونه مبانی انسان‌شناختی حکمت اسلامی، به‌ویژه نظریه نفس، می‌تواند چارچوبی نظری برای تبیین استمرار هویت انسان در قیامت فراهم آورد. همچنین تلاش شده است ظرفیت‌های تبیینی این سنت فلسفی در پاسخ به اشکالاتی مانند پراکندگی اجزای بدن، تغییرات مادی و مسئله تداوم هویت مورد بررسی قرار گیرد.روش تحقیق در این مقاله توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها از طریق مطالعه منابع قرآنی، تفسیری، کلامی و فلسفی گردآوری شده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در حکمت اسلامی، هویت شخصی انسان بیش از آنکه وابسته به ماده ثابت بدن باشد، به حقیقت نفس و تداوم آن وابسته است و بدن در قیامت در نسبت با این حقیقت بازسازی می‌شود. بر این اساس، بازگشت جسمانی نه به معنای بازگشت عین ماده دنیوی، بلکه به معنای تحقق بدن متناسب با نشئه اخروی است که حامل هویت شخصی انسان خواهد بود. چنین تحلیلی می‌تواند بخشی از چالش‌های مطرح در فلسفه ذهن درباره رابطه ذهن و بدن و مسئله استمرار هویت را در افقی الهیاتی و فلسفی تبیین کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Bodily Resurrection in Islamic Philosophy and the Mind–Body Problem in Contemporary Thought؛ Analysis and Responses to Objections

نویسنده English

Fatemeh Bouchani
Level‑2 Seminary Student, Al‑Zahra (peace be upon her) Seminary — Sahneh City
چکیده English

Bodily resurrection is one of the most fundamental doctrines of Islamic theology, consistently accompanied by philosophical questions regarding the manner in which the body returns and how personal identity is preserved. In the modern era, the emergence of the mind–body problem in contemporary philosophy has reintroduced these questions from a new angle, raising challenges about the possibility of reconstituting the body, the continuity of consciousness, and the relationship between soul and body in the afterlife. The central question of this study is how the doctrine of bodily resurrection can be explained in light of philosophical discussions on personal identity and the mind–body problem, while also addressing the associated objections. The aim of this research is to offer a conceptual and philosophical analysis of bodily resurrection within the framework of Islamic philosophy and to examine its relationship with the mind–body problem in contemporary thought. Accordingly, the study seeks to show how the anthropological foundations of Islamic philosophy—particularly the theory of the soul—can provide a theoretical basis for explaining the continuity of human identity in the Hereafter. It also explores how this philosophical tradition can address objections such as the dispersion of bodily parts, material alteration, and the challenge of identity persistence. The research method is descriptive–analytical, and the data have been collected through the study of Qur’anic sources, exegetical works, theological texts, and philosophical literature. The findings indicate that in Islamic philosophy, personal identity depends not primarily on the constant materiality of the body but rather on the reality of the soul and its continuity; the body in the Hereafter is reconstructed in relation to this soul. On this basis, bodily resurrection is not understood as the return of the same worldly matter but as the emergence of a body suited to the afterlife, one that preserves human personal identity. Such an analysis can clarify several challenges raised in the philosophy of mind regarding the mind–body relationship and the problem of identity persistence within a theological and philosophical horizon.

کلیدواژه‌ها English

Bodily Resurrection Mind&ndash
Body Problem Personal Identity Soul Islamic Philosophy
*قرآن
*نهج البلاغه

کتب

۱. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق) (۱۴۳۰ هـ.ق). امالی، بیروت: مؤسسه علمی مطبوعات.
۲. اعتصامی، محمد مهدی (۱۳۹۱). قرآن و تعالیم دینی (۲)، تهران: شرکت نشر کتاب‌های درسی.
۳. اللهوردی خانی، علی (۱۳۸۷). مبدأ و معاد، مشهد: شرکت به نشر.
۴. ایزد پناه، عبدالرضا (۱۳۸۷). کتاب فقه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
۵. بیستونی، محمد (۱۳۹۰). ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن طبرسی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
۶. حسینی، محمد حسین (۱۴۱۷-۱۴۲۳ هـ.ق). معاد شناسی، مشهد: علامه طباطبایی.
۷. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ هـ.ق). مفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالقلم.
۸. ری شهری، محمد (۱۳۷۷). میزان الحکمه، ترجمه رضا شیخی، قم: دارالحدیث.
۹. سعیدی مهر، محمد (۱۳۹۷). آموزش کلام اسلامی، قم: کتاب طه.
۱۰. طباطبایی، محمد حسین (۱۳۸۳). ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
۱۱. قائمی، اصغر (۱۳۷۵). اصول اعتقادات، قم: دفتر نشر برگزیده.
۱۲. قرشی، علی اکبر (۱۳۸۷). قاموس القرآن، تهران: دارالکتب اسلامیه.
۱۳. مجلسی، محمد باقر (۱۴۰۳ هـ.ق). بحارالانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء.
۱۴. مظاهری، حسین (۱۳۷۲). معاد در قرآن، قم: انتشارات شفق.
۱۵. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۶۸). پیام قرآن، قم: مدرسه علمیه امیرالمؤمنین.
۱۶. مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۷). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب اسلامیه.
۱۷. نکونام، محمد رضا (۱۳۸۷). معاد جسمانی، قم: ظهور شفق.

مقالات

۱. انواری، جعفر (۱۳۸۷). «معاد جسمانی از نگاه حکیمان الهی».
۲. خوش صحبت، مرتضی (۱۳۹۳). «معاد جسمانی از منظر علامه طباطبایی».
۳. مروج، علی اصغر (۱۳۹۸). «شبهه أکل و مأکول».
۴. میر شفیعی، روح الله (۱۳۹۴). «بررسی معاد جسمانی قرآنی ـ حدیثی از دیدگاه مکتب خراسان».