مطالعات اسلامی نوین در بستر مدرنیته

مطالعات اسلامی نوین در بستر مدرنیته

الگوی تعامل مدرسه و خانواده در تربیت اخلاقی دانش‌آموزان ابتدایی با تأکید بر آموزه‌های قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
B.A. in Educational Sciences, Farhangian University, Khoy County
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین چگونگی شکل‌گیری و تقویت تربیت اخلاقی دانش‌آموزان دوره ابتدایی در پرتو تعامل هماهنگ میان خانواده و مدرسه و با تأکید بر آموزه‌های قرآنی انجام شده است. با وجود تأکید متون اسلامی بر مسئولیت مشترک نهادهای تربیتی در هدایت نسل جدید، در عمل گاه ناهماهنگی میان رویکردهای تربیتی خانه و مدرسه مشاهده می‌شود که می‌تواند فرآیند درونی‌سازی ارزش‌های اخلاقی را با چالش روبه‌رو سازد. از این رو، مسئله اصلی پژوهش ارائه الگویی مبتنی بر مبانی قرآنی برای تحقق تعامل مؤثر و هم‌افزا میان این دو نهاد در راستای پرورش اخلاق دانش‌آموزان ابتدایی است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی است. داده‌ها از طریق بررسی آیات مرتبط با تربیت، تفاسیر معتبر، منابع روایی و آثار علمی حوزه تعلیم و تربیت گردآوری و با رویکرد تحلیل مفهومی و استنباطی بررسی شده‌اند. در این چارچوب، مفاهیم کلیدی همچون تعامل، تربیت اخلاقی و نقش نهادهای تربیتی تحلیل و مبانی نظری الگوی پیشنهادی استخراج گردیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تربیت اخلاقی اثربخش در دوره ابتدایی مستلزم هماهنگی در اهداف و الگوهای رفتاری، هم‌سوسازی شیوه‌های تربیتی، ارتباط مستمر و مشارکت فعال میان خانواده و مدرسه است. بر پایه اصولی چون تعاون بر نیکی و تقوا، اسوه‌پذیری، تواصی به حق و شورا، الگویی از تعامل ترسیم می‌شود که در آن مسئولیت مشترک، مشورت و نظارت اخلاقی نقش اساسی دارند و می‌تواند به انسجام پیام‌های تربیتی و تقویت درونی‌سازی ارزش‌های اخلاقی بینجامد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Pattern of Interaction Between School and Family in the Moral Education of Primary School Students with Emphasis on Qur’anic Teachings

نویسنده English

Fatemeh Jahangiri
B.A. in Educational Sciences, Farhangian University, Khoy County
چکیده English

This study aims to explain how the moral education of primary school students can be developed and strengthened through coordinated interaction between family and school, with emphasis on Qur’anic teachings. Although Islamic sources stress the shared responsibility of educational institutions in guiding the younger generation, practical inconsistencies sometimes exist between home and school approaches, potentially hindering the internalization of moral values. Therefore, the main objective of this research is to propose a Qur’an-based model for effective and synergistic interaction between these two institutions in fostering students’ moral development. The research adopts a descriptive–analytical method based on documentary study. Data were collected from Qur’anic verses related to education, authoritative commentaries, narrative sources, and scholarly works in the field of education. These materials were examined through conceptual and inferential analysis to clarify key concepts such as interaction, moral education, and the role of educational institutions, and to derive the theoretical foundations of the proposed model. The findings indicate that effective moral education at the primary level requires alignment in goals and behavioral models, harmonization of educational methods, continuous communication, and active participation between family and school. Drawing upon principles such as cooperation in righteousness and piety, role modeling, mutual exhortation to truth, and consultation, the study outlines an interaction model centered on shared responsibility, dialogue, and moral supervision. Such a model can enhance coherence in educational messages and strengthen the internalization of moral values among students.

کلیدواژه‌ها English

Interaction, School, Family, Moral Education, Primary Education, Qur&‌‌rsquo
anic Teachings, Educational Model
*قرآن کریم

الف) منابع فارسی

1.       آقایی‌زاده، احمد (۱۳۸۵)، «خانواده از منظر فمینیسم و قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، ش ۴۸، ص ۱۰۴۱.
2.       باقری، خسرو؛ یزدانی، عبدالوهاب (۱۳۸۸)، «تعلیم و تربیت در دیدگاه تأویلی»، مجله علوم تربیتی و روان‌شناسی، ش ۳(۴)، ص ۳۳۴۸.
3.       بستان، حسین (۱۳۸۸)، «کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمینیسم»، فصلنامه حوزه و دانشگاه، ش ۳۵، ص ۳۵۸۰.
4.       بهرامی، محمد (۱۳۸۶)، «درآمدی بر جامعه‌شناسی خانواده در قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، ش ۱۲(۴۸)، ص ۴۲۷۷.
5.       چراغی‌کوتیان، اسماعیل (۱۳۸۸)، «رویکرد اسلام به چهار کارکرد مهم خانواده»، معرفت، ش ۱۳۹، ص ۳۵۵۴.
6.       زمانی، علی‌اکبر (۱۳۸۶)، «نقش و کارکرد نهاد خانواده در تأمین امنیت اجتماعی»، دانش انتظامی، ش ۲، ص ۶۳۸۶.
7.       سبحانی‌جو، حیات‌علی (۱۳۷۶)، خانواده و تربیت، قم: انتشارات ناصر.
8.       سیار، ثریا؛ اقلیما، مصطفی (۱۳۹۲)، «مقایسه کارکرد خانواده در خانواده‌های معتاد و غیرمعتاد»، علوم پیراپزشکی و توانبخشی مشهد، ش ۲، ص ۳۵۴۱.
9.       سیدمیرزایی، سیدداوود؛ شاهرخی، سیدعلی؛ قطبی، هادی (۱۳۸۹)، آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، قم: انتشارات احمدیه.
10.    صفورایی پاریزی، محمدمهدی (۱۳۸۸)، «اثربخشی رعایت آموزه‌های اخلاق اسلامی در کارآمدی خانواده»، معرفت اخلاقی، ش ۱.
11.    طباطبایی حکیم، عذرا (۱۳۹۲)، خانواده از منظر قرآن، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی.
12.    قدردان قراملکی، محمدحسن (۱۳۸۸)، «تأملی بر کارکرد دین»، فلسفه و کلام، ۱(۱)، ص ۷۳۵.
13.    کرامتی، هادی؛ مرادی، علیرضا؛ کاوه، منیژه (۱۳۸۴)، «بررسی و مقایسه کارکرد خانواده و سیمای روان‌شناختی فرزندان»، نوآوری‌های آموزشی، ش ۱۱.
14.    کریمی، عبدالعظیم (۱۳۸۸)، هشدارها و نکته‌های تربیتی، قم: اشک یاس.
15.    مطهری، مرتضی (۱۳۷۵)، حق و باطل، قم: انتشارات اسوه.

ب) منابع عربی

16.    الحرّ العاملی، محمد بن حسن (۱۰۸۲ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، ج ۲۰، قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
17.    الرضی، محمد بن حسین (۱۳۷۹ش)، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم: مشهور.
18.    الشعیری، محمد بن محمد بن حیدر (۱۳۶۳ش)، جامع الأخبار، قم: شریف رضی.
19.    الکلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۷۶ش)، الکافی (اصول کافی)، قم: دفتر نشر الهادی.
20.    الصدوق، محمد بن علی بن بابویه (۱۴۰۳ق)، معانی الأخبار، تهران: انتشارات حکمت.
21.    الصدوق، محمد بن علی بن بابویه (۱۴۰۲ق)، الأمالی، ترجمه آیت‌الله کمره‌ای، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
22.    الطباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۲۹ق)، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، قم: دارالحدیث للطباعة و النشر.
23.    الطبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۴ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، قم: انتشارات هجرت.
24.    مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۱۴ق)، تفسیر نمونه، ج ۲۷، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
25.    پوینده، محمدجعفر (۱۴۰۶ق)، آموزش و تربیت کودکان، قم: دار الشریف الرضی للنشر.
26.    دفتر همکاری حوزه و دانشگاه (۱۴۰۹ق)، آرای دانشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.