مطالعات اسلامی نوین در بستر مدرنیته

مطالعات اسلامی نوین در بستر مدرنیته

تحلیل ساختار معناشناختی سوره کوثر و بازخوانی مفهوم کثرت در برابر گفتمان ابتر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
طلبه سطح سه ، مدرسه علمیه خصصی الزهراء ،شهرستان صحنه
چکیده
این پژوهش به بررسی ساختار معناشناختی سوره کوثر از طریق تقابل میان دو مفهوم کلیدی کثرت و انقطاع (ابتر) می‌پردازد. اگرچه این سوره بسیار کوتاه است، اما نظام معنایی منسجم و متراکمی دارد که نمی‌توان آن را صرفاً از طریق تفسیرهای مناسبتی و تاریخی محض درک کرد. پرسش اصلی پژوهش این است که سوره کوثر چگونه از رهگذر واژگان کلیدی و ساختار تقابلی خود، گفتمان انقطاع را به چالش می‌کشد و الگوی تازه‌ای از کثرت، بقا و هویت ارائه می‌دهد. این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر رویکرد معناشناختی و مطالعه کتابخانه‌ای، نشان می‌دهد که «کوثر» صرفاً یک موهبت خاص نیست، بلکه هسته مرکزی یک نظام مفهومی دالّ بر خیر، عطای الهی، فزونی و امتداد پایدار است. در مقابل، «ابتر» نیز تنها یک تعبیر لغوی برای بریدگی نیست، بلکه نشان‌دهنده یک گفتمان سلبی مبتنی بر محرومیت و بی‌فرجامی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که انسجام معنایی سوره حول سه حرکت اصلی شکل گرفته است: اعلام عطای الهی، پاسخ عبادی به این عطا، و بازگرداندن حکم انقطاع به گفتمان معارض. در این چارچوب، کثرت نه به معنای کمی، بلکه به مثابه فزونیِ پربرکت و ماندگار فهم می‌شود. بدین ترتیب، سوره کوثر الگویی ژرف از بازتعریف کثرت، کرامت، بقا و هویت در منطق قرآنی ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

“An Analysis of the Semantic Structure of Surah al-Kawthar and a Re-reading of the Concept of Abundance (Kathrah) against the Discourse of Severance (Abtar)”

نویسنده English

neda khazaei
Level‑Three Seminary Student, Al‑Zahra Specialized Seminary, Sahneh
چکیده English

This study examines the semantic structure of Surah al-Kawthar through the contrast between the two key concepts of abundance and severance. Although the surah is very brief, it contains a dense and coherent system of meaning that cannot be fully understood only through historical or occasion-based interpretation. The research asks how the surah, through its central vocabulary and contrastive structure, challenges the discourse of severance and presents a new understanding of abundance, continuity, and identity. Using a descriptive-analytical method based on a semantic approach and library research, the study argues that al-Kawthar is not merely a specific blessing, but the core of a conceptual system signifying goodness, divine gift, abundance, and lasting continuity. In contrast, abtar is not only a lexical expression of being cut off, but also a sign of a negative discourse grounded in deprivation and discontinuity. The findings show that the semantic coherence of the surah is built around three main movements: the declaration of divine gift, the devotional response to this gift, and the return of the judgment of severance to the opposing discourse. In this framework, abundance is understood not simply in a quantitative sense, but as fruitful and enduring plenitude. Thus, Surah al-Kawthar offers a profound Quranic model for redefining abundance, dignity, survival, and prophetic identity.

کلیدواژه‌ها English

Surah al-Kawthar
Abundance
Abtar
Quranic Semantics
Prophetic Identity
*قرآن کریم
1.     ابن عاشور، محمد طاهر (۱۹۸۴م)، التحریر والتنویر، تونس: الدار التونسیة للنشر.
2.     ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
3.     بشوی، محمدیعقوب (۱۳۹۶)، «مطالعه تطبیقی روایات تفسیری شیعه و سنی درباره کوثر»، مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، شماره ۱، صص. ۶۵-۹۴.
4.     راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق)، المفردات فی غریب القرآن، دمشق: دار القلم.
5.     رضایی کرمانی، محمدعلی؛ حسینی، بی‌بی‌زینب؛ ایروانی نجفی، مرتضی (۱۳۹۱)، «رهیافتی زبان‌شناسانه به واژه ابتر»، پژوهش‌های قرآنی، سال ۱۸، شماره ۴، صص. ۴-۳۱.
6.     زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.
7.     صادقی، علی؛ نقی‌زاده، حسن؛ طباطبایی، محمدکاظم (۱۳۹۴)، «خوانش ساختاری سوره کوثر بر پایه زبان‌شناسی نظام‌مند-نقشی هالیدی»، مطالعات تفسیری، شماره ۲۲، صص. ۴۵-۶۶.
8.     صفایی حائری، علی (۱۳۹۱)، تفسیر سوره کوثر، قم: انتشارات لیلة‌القدر.
9.     طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
10.   طبرسی، فضل‌بن‌حسن (۱۴۰۳ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
11.   طریحی، فخرالدین (۱۳۷۵ش)، مجمع البحرین، تهران: نشر مرتضوی.
12.   علاءالدین، محمدرضا (۱۳۹۷)، «بررسی تفسیری سوره کوثر، موجزترین سوره مکی قرآن»، قرآنیه کوثر، شماره ۶۳، صص. ۵۷-۷۴.
13.   فخرالدین رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
14.   قرطبی، محمد بن احمد (۱۴۲۳ق)، الجامع لأحکام القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
15.   قریشی، سید علی‌اکبر (۱۳۷۱ش)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
16.   قضایی، محمدرضا؛ مرادی، امین؛ کریمینیا، محمدمهدی (۱۳۹۸)، «مصداق کوثر در سوره کوثر در تفاسیر روایی شیعه و اهل سنت»، پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، شماره ۱۰، صص. ۱۲۷-۱۵۰.
17.   مرتضی عاملی، سید جعفر (۱۹۹۹)، تفسیر سورة الکوثر، بیروت: مرکز اسلامی للدراسات.
18.   مصطفایی، محمد (۱۳۹۹)، «تحلیل ساختار کارگفت سوره کوثر»، حدیث و اندیشه، سال ۱۵، شماره ۳۰، صص. ۷۷-۱۰۰.
19.   نادری قهفرخی، حمید (۱۳۹۹)، «تحلیلی بر مفهوم و مصداق کوثر و ابتر در تفسیر المیزان»، مطالعات تفسیری، سال ۱۱، شماره ۴۴، صص. ۷۵-۹۸.
20.   همتیان، محبوبه (۱۳۹۴)، «تحلیل بلاغی عوامل مؤثر بر ساختار لفظی “کوثر” در قرآن کریم»، پژوهش‌های ادبی-قرآنی، شماره ۳، صص. ۷-۲۲.